Bolaning xotirasini qanday yaxshilash mumkin?

Bolaning xotirasi qanday ishlaydi va qachon yetiladi?

Psixologlar xotirani bir necha qismga ajratadi. Ishchi xotira ma’lumotni bir necha soniya ushlab turadi va u bilan ishlaydi: bola misolni yechayotganda raqamlarni, diktant yozayotganda gapni shu yerda saqlaydi. Uzoq muddatli xotira esa bilimni kunlar va yillar davomida saqlaydi. Bu ikkisi bir-biriga bog’liq: yangi bilim avval ishchi xotiradan o’tadi. 2004-yilda britaniyalik olimlar 4 yoshdan 15 yoshgacha bo’lgan bolalarning ishchi xotirasini o’lchagan. Natija shunday: xotiraning asosiy tuzilishi olti yoshdayoq shakllangan bo’ladi, hajmi esa boshlang’ich sinflardan o’smirlikkacha bir tekis o’sib boradi. Shuning uchun kichik maktab yoshidagi bola uzun ko’rsatmaning bir qismini unutib qo’yishi tabiiy. Ikkinchi muhim fakt: ishchi xotira tor. Unga bir vaqtda ozgina narsa sig’adi, ortiqchasi tushib qoladi. Demak, yaxshi eslab qolishning siri xotirani “kengaytirish”da emas, ma’lumotni uzoq muddatli xotiraga to’g’ri o’tkazishda. Buning yo’llari ma’lum va ular hech qanday maxsus qobiliyat talab qilmaydi. Quyida tadqiqotlarda eng yaxshi natija bergan usullar keltirilgan.

Qaysi usullar eslab qolishga haqiqatan yordam beradi?

2013-yilgi katta ilmiy sharh o’nta o’qish usulini baholagan. Ikki usul eng yuqori bahoni olgan.

• Yoddan aytib berish. Bola o’qigan narsasini kitobni yopib gapirib beradi yoki savollarga javob beradi. Bir tajribada matnni yoddan aytgan talabalar bir haftadan keyin uni qayta o’qiganlardan ko’proq eslagan.
• Oraliq bilan takrorlash. She’r yoki qoidani bir kechada ko’p marta emas, bir necha kun davomida oz-ozdan takrorlash.

Masalan, tarixdan bir bet o’qigach, bola kitobni yopib, eslab qolgan uch narsani aytsin. Eslay olmagan joyini qarab olsin va ertasi kuni yana bir marta aytib bersin.

O’sha sharhda matnni qayta o’qish va tagiga chizish past baho olgan. O’rtacha baho olgan usullar ham bor: “nega shunday?” deb so’rash va o’z so’zi bilan tushuntirib berish. Ularni uy vazifasiga qo’shish oson: bola yangi mavzuni sizga o’qituvchi kabi tushuntirib bersin.

Uyqu xotiraga qanday ta’sir qiladi?

Amerika uyqu tibbiyoti akademiyasining 2016-yilgi tavsiyasiga ko’ra, 6–12 yoshli bola sutkasiga 9–12 soat, 13–18 yoshli o’smir 8–10 soat uxlashi kerak. Mutaxassislar bu xulosaga 864 ta ilmiy maqolani ko’rib chiqib kelgan. Tavsiyada aytilishicha, yetarli uxlash yaxshiroq diqqat, o’qish va xotira bilan bog’liq, kam uxlash esa shu sohalardagi muammolar bilan.

Amalda bu shuni anglatadi: nazorat ishi oldidan kechasi bilan yodlash o’rniga, takrorlashni ertaroq tugatib, vaqtida uxlagan ma’qul.

Xotira o’yinlari xotirani kuchaytiradimi?

Bu savolga halol javob ikki qismdan iborat. 2013-yilda 23 ta tadqiqotni umumlashtirgan tahlil shuni ko’rsatgan: ishchi xotira mashqlari aynan mashq qilingan vazifalarda qisqa muddatli yaxshilanish beradi. Lekin bu yaxshilanish o’qish, arifmetika yoki umumiy fikrlash qobiliyatiga ko’chishi haqida ishonchli dalil topilmagan.

Demak, “Juftlikni top” kabi o’yindan maktab baholari ko’tarilishini kutish noto’g’ri. O’yinning foydasi boshqa joyda: bola bir-ikki daqiqa diqqat bilan qarashni, joylashuvni eslab qolishni va shoshilmasdan tanlashni mashq qiladi. Bu qisqa, aniq tugaydigan va natijasi ko’rinadigan mashg’ulot.

• Zukkoly dagi o’yinda 12, 20 yoki 30 ta karta bor.
• Kartalar avval 4–8 soniya ochiq turadi, keyin yopiladi.
• Kam yurish va tez vaqt ko’proq ball beradi.

Uyda xotirani o’yin orqali qanday mashq qilish mumkin?

• “Nima o’zgardi?” Stolga beshta buyum qo’ying, bola qarab olsin, keyin birini olib qo’ying.
• Xarid ro’yxati. Do’konga borishdan oldin uch-to’rtta narsani aytib qo’ying, bola yoddan eslatsin.
• Kun hikoyasi. Kechqurun bola bugun bo’lgan uchta voqeani tartib bilan aytib bersin.
• Juft kartalar. Oddiy qog’oz kartochkalar bilan stolda ham o’ynash mumkin.

Bu o’yinlarning umumiy jihati bitta: bola ma’lumotni qayta ko’rmasdan, o’zi eslab chiqaradi. Aynan shu harakat esda qolishni mustahkamlaydi.

Ko’p so’raladigan savollar

Bolaning xotirasi yomonligini qanday bilish mumkin?

Uydagi kuzatuv bilan aniq aytib bo’lmaydi. Bola tengdoshlariga nisbatan ko’rsatmalarni tez-tez unutsa va bu o’qishga xalaqit bersa, maktab psixologi yoki pediatr bilan maslahatlashing.

She’rni qanday tez yodlash mumkin?

Qismlarga bo’ling. Har qismni o’qib bo’lgach kitobni yopib yoddan ayting, adashgan joyni qarab oling va yana ayting. Kechqurun va ertalab bir martadan takrorlang.

Kuniga qancha xotira o’yini o’ynash kerak?

2–3 raund yetarli, har biri 1–3 daqiqa. Bu ham ekran vaqti, shuning uchun uni umumiy kunlik hisob ichida rejalashtiring.

Bolaning xotirasi yoshi bilan yaxshilanadimi?

Ha. Ishchi xotira hajmi 4 yoshdan o’smirlikkacha o’sib boradi. Shuning uchun kichik bolani akasi yoki opasi bilan solishtirmang.

Manbalar

1. The structure of working memory from 4 to 15 years of ageGathercole S. E., Pickering S. J., Ambridge B., Wearing H. Developmental Psychology, 2004, 40(2), 177–190
2. Improving Students’ Learning With Effective Learning TechniquesDunlosky J., Rawson K. A., Marsh E. J., Nathan M. J., Willingham D. T. Psychological Science in the Public Interest, 2013, 14(1), 4–58
3. Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term RetentionRoediger H. L., Karpicke J. D. Psychological Science, 2006, 17(3), 249–255
4. Is working memory training effective? A meta-analytic reviewMelby-Lervåg M., Hulme C. Developmental Psychology, 2013, 49(2), 270–291
5. Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement of the American Academy of Sleep MedicineParuthi S. va boshq. Journal of Clinical Sleep Medicine, 2016, 12(6), 785–786

Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.