Bolani darsga qanday qiziqtirish mumkin?

Bola nega darsga qiziqmay qo’yadi?

Qiziqishning pasayishi ko’p bolalarda kuzatiladi va bu dangasalik belgisi emas. Bir tadqiqotda uchinchi sinfdan sakkizinchi sinfgacha bo’lgan 797 o’quvchi o’rganilgan. Bilimning o’ziga bo’lgan ichki qiziqish sinfdan sinfga bir tekis pasaygan. Baho va maqtov uchun o’qish, ya’ni tashqi rag’bat esa sinflar bo’yicha deyarli farq qilmagan. Muhimi, ichki qiziqishi yuqori bolalarning baholari va test natijalari yaxshiroq, tashqi rag’batga tayanadiganlarniki esa pastroq bo’lgan. Psixologlar Richard Rayan va Edvard Desi qiziqishni uchta asosiy ehtiyoj bilan tushuntiradi. Birinchisi mustaqillik: bola nimanidir o’zi tanlayotganini his qilishi. Ikkinchisi uddalay olish: vazifa qo’lidan kelishi va o’sishini ko’rishi. Uchinchisi yaqinlik: uni qo’llab-quvvatlaydigan odamlar borligi. Bu ehtiyojlar qondirilsa, odamning o’z-o’zini rag’batlantirishi kuchayadi, bostirilsa, susayadi. Shu sababli ota-onaning vazifasi bolani qiziqishga majburlash emas, uyda shu uchta ehtiyojga joy qoldirish. Quyidagi maslahatlar aynan shunga qaratilgan va har biri tadqiqotlarga tayanadi. Ular tez natija bermaydi, lekin janjal va bosimdan ko’ra uzoqroq ishlaydi.

Tanlash imkoni qiziqishni oshiradimi?

41 ta tadqiqotni umumlashtirgan tahlilga ko’ra, tanlash imkoni berilganda ichki qiziqish, sarflangan harakat va natija ortadi. Bu ta’sir bolalarda kattalarnikidan kuchliroq bo’lgan. Tanlov katta bo’lishi shart emas: ketma-ket ikki-to’rtta kichik tanlov berilganda ta’sir kuchliroq chiqqan.

• Qaysi fandan boshlash: matematikadanmi yoki ona tilidan.
• Qayerda o’tirish va qaysi ruchka bilan yozish.
• Tanaffusni qachon qilish: har vazifadan keyinmi yoki ikkitasidan keyin.

Nima qilish kerakligi muhokama qilinmaydi: uy vazifasi bajariladi. Tanlov uni qanday va qaysi tartibda bajarish ustida bo’ladi.

Maqtov va mukofot qanday ta’sir qiladi?

128 ta tajribani umumlashtirgan tahlil ko’pchilik kutmagan natijani ko’rsatgan: pul yoki sovg’a kabi oldindan va’da qilingan mukofotlar ishning o’ziga bo’lgan qiziqishni pasaytirgan. Bu ta’sir bolalarda talabalarnikidan kuchliroq bo’lgan. Ijobiy baho esa qiziqishni oshirgan.

Maqtovning ham turi bor. Bolalar maqtovi haqidagi ilmiy sharhga ko’ra, maqtov samimiy bo’lsa va bola o’zi boshqara oladigan narsaga, masalan sarflagan mehnatiga qaratilsa, foyda beradi. Boshqalar bilan solishtirishga haddan tashqari tayangan maqtov esa bunday foyda bermaydi.

Uy vazifasida ota-ona qanchalik aralashishi kerak?

Bu haqda ham umumlashtirilgan ma’lumot bor. Ota-onalarni uy vazifasida qatnashishga o’rgatgan 14 ta tajribada bolalar vazifani ko’proq tugatgan va uy vazifasi bilan bog’liq muammolar kamaygan. Yana 20 ta tadqiqot tahlilida ishtirokning turli shakllari solishtirilgan: natijalar bilan eng kuchli bog’langani uy vazifasi bo’yicha qoida o’rnatish bo’lgan.

O’sha tahlilda ota-onaning ishtiroki boshlang’ich sinflarda natijalar bilan ijobiy, o’rta sinflarda esa salbiy bog’langan. Tadqiqot sababni aniqlamaydi: ehtimol, ota-ona allaqachon qiynalayotgan bolaga ko’proq yordam beradi.

• Dars vaqti va joyini birga belgilang va unga amal qiling.
• Bola avval o’zi urinsin, yordamni u so’raganda bering.
• Javobni aytib bermang, savol bering: “Shartda nima berilgan?”
• Dars paytida televizor va telefon boshqa xonada tursin.

Bola darsda chalg’isa, bu qiziqish yo’qligidanmi?

Har doim ham emas. Kuzatuvlarda boshlang’ich sinf o’quvchilari dars vaqtining chorakdan ko’prog’ida chalg’igan va bu mashg’ulot uzaygan sari kuchaygan. Demak, chalg’ishning bir qismi yosh va dars uzunligi bilan bog’liq.

Farqlash uchun bolani kuzating. U yoqtirgan ishida uzoq o’tira olsa-yu, faqat darsda chalg’isa, sabab ko’proq qiziqishda. Hamma ishda birdek chalg’isa, sabab diqqat, uyqu yoki charchoqda bo’lishi mumkin. Bu rasmiy mezon emas, amaliy maslahat. Diqqatni rivojlantirish haqida alohida qo’llanmamiz bor.

Ko’p so’raladigan savollar

Yaxshi baho uchun pul bersa bo’ladimi?

Tadqiqotlar bunga qarshi: oldindan va’da qilingan mukofot ishning o’ziga bo’lgan qiziqishni pasaytiradi, ayniqsa bolalarda. Buning o’rniga bolaning mehnatini aniq so’zlar bilan e’tirof eting.

Bola dars qilgisi kelmasa nima qilish kerak?

Avval sababini so’rang: vazifa qiyinmi, zerikarlimi yoki bola charchaganmi. Keyin kichik tanlov bering: qaysi vazifadan boshlash yoki tanaffusni qachon qilish.

Uy vazifasini bola bilan birga qilish kerakmi?

Yonida bo’lish va tartibni ushlab turish foydali, bola o’rniga yechish esa yo’q. Tadqiqotlarda eng yaxshi bog’liqlik uy vazifasi bo’yicha qoida o’rnatishda ko’ringan.

Aqliy o’yinlar darsga qiziqishni oshiradimi?

Buni tasdiqlaydigan dalil yo’q. O’yinda bola o’z natijasi o’sayotganini ko’radi, lekin bu darsga qiziqishga aylanishi isbotlanmagan. O’yin dars o’rnini bosmaydi.

Manbalar

1. Intrinsic and Extrinsic Motivational Orientations in the Classroom: Age Differences and Academic CorrelatesLepper M. R., Corpus J. H., Iyengar S. S. Journal of Educational Psychology, 2005, 97(2), 184–196
2. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-beingRyan R. M., Deci E. L. American Psychologist, 2000, 55(1), 68–78
3. The effects of choice on intrinsic motivation and related outcomes: A meta-analysis of research findingsPatall E. A., Cooper H., Robinson J. C. Psychological Bulletin, 2008, 134(2), 270–300
4. A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivationDeci E. L., Koestner R., Ryan R. M. Psychological Bulletin, 1999, 125(6), 627–668
5. The effects of praise on children’s intrinsic motivation: A review and synthesisHenderlong J., Lepper M. R. Psychological Bulletin, 2002, 128(5), 774–795
6. Positive Parenting Tips: Middle Childhood (6–8 years old)Centers for Disease Control and Prevention (CDC), 2025-yil avgustdagi arxiv nusxa
7. Parent Involvement in Homework: A Research SynthesisPatall E. A., Cooper H., Robinson J. C. Review of Educational Research, 2008, 78(4), 1039–1101
8. Off-task behavior in elementary school childrenGodwin K. E., Almeda M. V., Seltman H., Kai S., Skerbetz M. D., Baker R. S., Fisher A. V. Learning and Instruction, 2016, 44, 128–143
9. Media Use in School-Aged Children and AdolescentsAmerican Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media. Pediatrics, 2016, 138(5), e20162592

Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.