Telefon o’yinlari bolaga zararlimi?

Tadqiqotlar o’yin vaqti haqida nima deydi?

2014-yilda Oksford universiteti olimi Endryu Pshibilski Buyuk Britaniyadagi 10–15 yoshli 4899 nafar bolaning ma’lumotlarini tahlil qilgan. Bolalar kuniga qancha o’ynashiga qarab guruhlarga ajratilgan va umuman o’ynamaydiganlar bilan solishtirilgan. Kuniga bir soatdan kam o’ynaydiganlar hayotidan ko’proq mamnun bo’lgan, boshqalarga ko’proq yordam bergan, ularda xulq va kayfiyat muammolari kamroq uchragan. Bir soatdan uch soatgacha o’ynaydiganlar o’ynamaydiganlardan farq qilmagan. Uch soatdan ko’p o’ynaydiganlarda esa manzara teskari bo’lgan: mamnunlik past, giperfaollik va tengdoshlar bilan muammolar ko’proq. Muhim tafsilot: bu farqlar kichik bo’lgan va bolalar o’rtasidagi tafovutning ikki foizidan kamini tushuntirgan. Muallifning aytishicha, oila sharoiti va moddiy ahvol bolaga o’yindan ancha kuchliroq ta’sir qiladi. Tadqiqot bir martalik so’rovga asoslangan, shuning uchun sababni isbotlamaydi: ehtimol, muammosi bor bola ko’proq o’ynagan. Unda konsol va kompyuter o’yinlari so’ralgan, telefon o’yinlari alohida o’lchanmagan. Shunga qaramay, mo’ljal bor: kuniga bir soatgacha o’yin tashvishga sabab emas, uch soatdan oshgani esa e’tibor talab qiladi.

O’yin qachon muammoga aylanadi?

Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti “o’yin buzilishi”ni kasalliklar xalqaro tasnifining 11-nashriga kiritgan. Bunday tashxis haqida gap ketishi uchun uchta belgi birga kuzatilishi kerak.

• Bola o’yinni nazorat qila olmaydi: qachon boshlash, qancha o’ynash va qachon to’xtashni.
• O’yin boshqa qiziqishlar va kundalik ishlardan ustun bo’lib qoladi.
• Salbiy oqibatlarga qaramay o’yin davom etadi yoki kuchayadi.

Bu holat odatda kamida o’n ikki oy davom etgan va o’qish, oila yoki do’stlikka jiddiy zarar yetkazgan bo’lishi kerak. JSSTning o’zi ta’kidlaydi: o’yin buzilishi o’yin o’ynaydiganlarning faqat kichik qismida uchraydi. Demak, o’yinni yaxshi ko’rish va to’xtashni istamaslik hali kasallik emas. Lekin uchala belgi uzoq davom etsa, shifokor yoki psixologga murojaat qiling.

Zo’ravonlik aks etgan o’yinlar bolani tajovuzkor qiladimi?

Bu savol ko’p yillardan beri bahsli. Amerika psixologlar assotsiatsiyasi 2020-yilda o’z pozitsiyasini aniqlashtirgan: real hayotdagi zo’ravonlikni videoo’yinlarga bog’lash ilmiy jihatdan asosli emas va e’tiborni boshqa sabablardan chalg’itadi. Assotsiatsiya ishchi guruhi o’yinlar zo’ravon xulqqa sabab bo’lishini ko’rsatadigan yetarli dalil topmagan.

Bu “har qanday o’yin har qanday yoshga mos” degani emas. Mazmun yoshga to’g’ri kelishi kerak, buning uchun yosh belgilari bor. O’zbekistonda 2017-yilgi qonunga ko’ra axborot mahsulotlari, jumladan kompyuter o’yinlari, 0+, 7+, 12+, 16+ va 18+ toifalariga ajratiladi. Yevropada PEGI tizimi ishlatiladi: 3, 7, 12, 16 va 18. O’yinni o’rnatishdan oldin ilova do’konidagi yosh belgisiga qarang.

Qanday o’yin bola uchun yaxshiroq?

Hamma o’yin bir xil emas. Tanlashda quyidagi savollar yordam beradi. Bu rasmiy mezon emas, amaliy maslahat.

• Aniq oxiri bormi? Raund yoki daraja tugaydigan o’yinni to’xtatish cheksiz davom etadiganidan osonroq.
• O’yin ichida xarid bormi? PEGI tizimida buning uchun alohida belgi bor, tasodifiy sovg’ali pullik qutilar esa alohida ko’rsatiladi.
• Reklama va notanish odamlar bilan yozishma bormi?
• Bola o’ylaydimi yoki faqat bosadimi? Jumboq, strategiya va qurilish o’yinlari ko’proq fikrlashni talab qiladi.

Zukkoly o’yinlari qisqa raundlardan iborat: raund bir-uch daqiqada tugaydi, reklama va o’yin ichidagi xarid yo’q, bolalar bir-biri bilan yozisha olmaydi.

Ota-ona nima qilishi kerak?

• Vaqtni oldindan kelishing. Kuniga bir soatgacha bo’lgan o’yin tadqiqotda muammo bilan bog’lanmagan.
• O’yin uyqu, dars va harakat o’rnini egallamasin. Amerika pediatriya akademiyasi uxlashdan bir soat oldin ekranni o’chirishni tavsiya qiladi.
• Bola nima o’ynayotganini biling. Birga o’ynab ko’rish eng oson yo’l.
• To’xtash vaqtini oldindan ayting: “shu raunddan keyin tugatamiz”.
• Telefon sozlamalarida ilova vaqtini cheklang va xaridni parol bilan himoyalang.

Ko’p so’raladigan savollar

Bola kuniga qancha o’ynasa bo’ladi?

Yagona me’yor yo’q. Britaniyadagi tadqiqotda kuniga bir soatdan kam o’ynash muammo bilan bog’lanmagan, uch soatdan ko’pi esa bog’langan. Umumiy ekran vaqti haqida alohida qo’llanmamiz bor.

O’yin qaramligini qanday bilish mumkin?

JSST uchta belgini aytadi: nazoratning yo’qolishi, o’yinning boshqa ishlardan ustun bo’lishi va zararga qaramay davom ettirish. Ular kamida bir yil davom etsa, mutaxassisga murojaat qiling.

O’yinlarni butunlay taqiqlash kerakmi?

Tadqiqotlar buni talab qilmaydi: kam o’ynaydigan bolalar umuman o’ynamaydiganlardan yomon natija ko’rsatmagan. Taqiqdan ko’ra aniq qoida qo’yish va mazmunni tanlash ma’qulroq.

Aqliy o’yinlar oddiy o’yinlardan yaxshimi?

Ular qisqa va aniq maqsadli bo’lgani uchun vaqtni nazorat qilish oson. Lekin ular ham ekran vaqti, va mashq qilingan ko’nikma boshqa sohalarga o’zi ko’chishi isbotlanmagan.

Manbalar

1. Electronic Gaming and Psychosocial AdjustmentPrzybylski A. K. Pediatrics, 2014, 134(3), e716–e722
2. Addictive behaviours: Gaming disorderJahon sog’liqni saqlash tashkiloti
3. APA Resolution on Violent Video GamesAmerican Psychological Association, 2020
4. Bolalarni ularning sog’lig’iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to’g’risidaO’zbekiston Respublikasining Qonuni, O’RQ-444, 2017-yil 8-sentabr
5. What do the labels mean?PEGI, Pan European Game Information
6. Media Use in School-Aged Children and AdolescentsAmerican Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media. Pediatrics, 2016, 138(5), e20162592
7. Do “Brain-Training” Programs Work?Simons D. J. va boshq. Psychological Science in the Public Interest, 2016, 17(3), 103–186

Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.