Mental arifmetika yoki aqliy o’yinlar: qaysi biri foydali?
Zukkoly jamoasi · Yangilangan: · 4 daqiqa o’qish
Ikkalasi ham bolani “aqlliroq” qilishi isbotlanmagan, lekin har biri o’z ishini qiladi. Mental arifmetika yillar davomida muntazam shug’ullanilsa, hisoblashni yaxshilaydi. Aqliy o’yinlar kuniga bir necha daqiqada diqqat, xotira va tez hisobni mashq qildiradi, lekin bu boshqa sohalarga o’zi ko’chmaydi. Tanlov maqsadga, vaqtga va bolaning qiziqishiga bog’liq. Ularni birga qo’llash ham mumkin.
Mental arifmetika va aqliy o’yinlar nimasi bilan farq qiladi?
Bu ikki mashg’ulot ko’pincha bir qatorga qo’yiladi, lekin ular turli narsalar. Mental arifmetika bitta aniq usul: bola avval cho’tda hisoblashni o’rganadi, keyin cho’tni xayolida tasavvur qilib hisoblaydi. U kurs shaklida, o’qituvchi bilan o’tiladi. Maqsad ham bitta: sonlarni tez qo’shish, ayirish, ko’paytirish va bo’lish. Aqliy o’yinlar esa usul emas, mashqlar to’plami. Har bir o’yin bitta ko’nikmaga qaratilgan: juft kartalar joylashuvni eslab qolishni, Shulte jadvali ko’z bilan tez qidirishni, Stroop mashqi chalg’ituvchi ma’lumotga berilmaslikni, tez hisob esa oddiy misollarni ravon yechishni talab qiladi. Ular qisqa, uyda va o’qituvchisiz o’ynaladi. Shunday qilib, birinchisi chuqur, lekin tor yo’l: ko’p vaqt sarflab bitta ko’nikma egallanadi. Ikkinchisi keng, lekin sayoz: kam vaqt sarflab bir necha ko’nikma yengil mashq qilinadi. Ikkalasi haqida ham reklamada katta va’dalar uchraydi, masalan IQ yoki maktab baholarining ko’tarilishi. Quyida tadqiqotlar bu va’dalar haqida nima deyishini, vaqt va xarajatni hamda qaysi holatda qaysi biri ma’qulligini ko’rib chiqamiz.
Tadqiqotlar ikkalasi haqida nima deydi?
| Savol | Mental arifmetika | Aqliy o’yinlar |
|---|---|---|
| Mashq qilingan ko’nikma o’sadimi? | Ha: uch yillik tajribada arifmetika o’sgan | Ha: mashq qilingan vazifada |
| Umumiy aqliy qobiliyat oshadimi? | Yo’q: asosiy aqliy qobiliyatlar o’zgarmagan | Deyarli yo’q: ta’sir juda kichik |
| Qisqa muddatda natija bormi? | Bir yillik kursda aniq ustunlik chiqmagan | Mashq qilingan vazifada ko’rinadi |
Mental arifmetika bo’yicha eng jiddiy tekshiruv Hindistonda o’tgan: 5–7 yoshli 204 o’quvchi uch yil kuzatilgan. Aqliy mashqlar bo’yicha 2016-yilgi katta ilmiy sharh va 2019-yilgi umumlashtiruvchi tahlil bor. Ikkala yo’nalishda ham xulosa o’xshash: mashq aynan mashq qilingan narsani yaxshilaydi.
Psixologlar buni ko’chish muammosi deb ataydi. Bir vazifada erishilgan mahorat unga juda o’xshash vazifalarga o’tadi, uzoqroq sohalarga esa deyarli o’tmaydi. Shuning uchun Shulte jadvalini tez tugatish darsdagi diqqatni, xayoliy cho’tda tez qo’shish esa umumiy fikrlashni yaxshilashi isbotlanmagan.
Vaqt va xarajat jihatidan qaysi biri qulay?
| Jihat | Mental arifmetika | Aqliy o’yinlar |
|---|---|---|
| Shakl | Kurs, o’qituvchi bilan | Uyda, mustaqil |
| Kerakli vaqt | Yillar davomida muntazam mashg’ulot | Kuniga 10–15 daqiqa |
| Xarajat | Kurs to’lovi va cho’t | Bepul variantlar bor |
| Natija | Tadqiqotda uch yildan keyin ko’ringan | Faqat mashq qilingan o’yinda |
Zukkoly dagi o’yinlar hozir bepul, “Bugungi mashq” uchta o’yindan iborat va taxminan o’n daqiqada tugaydi. Mental arifmetika kursining narxi va dasturi markazga qarab farq qiladi, shuning uchun yozilishdan oldin kurs qancha davom etishini so’rang.
Qaysi holatda qaysi birini tanlash kerak?
- Maqsad katta sonlarni tez hisoblash bo’lsa, bolaga cho’t yoqsa va u kursga uzoq muddat qatnay olsa: mental arifmetika.
- Maqsad kunlik qisqa mashq va turli ko’nikmalar bo’lsa: aqliy o’yinlar.
- Maqsad maktab matematikasi bo’lsa: avval maktab dasturidagi og’zaki hisob va ko’paytirish jadvali. Ikkalasi ham buning o’rnini bosmaydi.
- Maqsad “aqlni o’stirish” bo’lsa: tadqiqotlar hech birida bunday natijani tasdiqlamaydi.
- Maqsad shunchaki bolani band qilish bo’lsa: ikkalasi ham shart emas. Kitob, sport va erkin o’yin ham to’laqonli mashg’ulot.
Yosh ham muhim. Bir yillik tajribada birinchi sinf o’quvchilari mental arifmetikani egallashga qiynalgan, ikkinchi sinfdagilar yaxshiroq o’zlashtirgan. Aqliy o’yinlarda esa qiyinlik darajasi yoshga qarab tanlanadi.
Ikkalasini birga qo’llasa bo’ladimi?
Bo’ladi. Mental arifmetikaga qatnaydigan bola uchun qisqa o’yinlar boshqa ko’nikmalarni mashq qilish imkoni. Faqat umumiy yuklamaga qarang: maktab, kurs, uy vazifasi va o’yin birga bolaning bo’sh vaqtini yeb qo’ymasin.
AQSH Milliy tibbiyot kutubxonasining MedlinePlus ensiklopediyasi maktab yoshidagi bolaning kunini mashg’ulotlar bilan to’ldirib yubormaslikni maslahat beradi: erkin o’yin va tinch vaqt ham kerak.
Ko’p so’raladigan savollar
Aqliy o’yinlar mental arifmetikaning o’rnini bosadimi?
- Yo’q. Ular boshqa narsani mashq qildiradi. Xayoliy cho’tda hisoblash faqat mental arifmetika mashg’ulotlarida egallanadi.
Qaysi biri maktab baholariga ko’proq yordam beradi?
- Baholar haqida ishonchli va’da berib bo’lmaydi. Uch yillik tajribada mental arifmetika arifmetik vazifalarni yaxshilagan. Aqliy o’yinlarning maktab natijalariga ko’chishi isbotlanmagan.
Bola ikkalasini ham xohlamasa nima qilish kerak?
- Majburlamang. Tadqiqotlarga ko’ra, tanlash imkoni qiziqishni oshiradi. Bolaga bir necha variantni ko’rsating va o’zi tanlasin: shaxmat, kitob yoki sport ham yaxshi tanlov.
Mental arifmetikaga qatnaydigan bolaga o’yin ham kerakmi?
- Shart emas. Bola o’zi xohlasa, kuniga 10–15 daqiqa yetarli. Bu ham ekran vaqti, shuning uchun uni umumiy kunlik hisob ichida rejalashtiring.
Manbalar
- Learning Mathematics in a Visuospatial Format: A Randomized, Controlled Trial of Mental Abacus InstructionBarner D., Alvarez G., Sullivan J., Brooks N., Srinivasan M., Frank M. C. Child Development, 2016, 87(4), 1146–1158
- A One-Year Classroom-Randomized Trial of Mental Abacus Instruction for First- and Second-Grade StudentsBarner D. va boshq. Journal of Numerical Cognition, 2018, 3(3), 540–558
- Do “Brain-Training” Programs Work?Simons D. J. va boshq. Psychological Science in the Public Interest, 2016, 17(3), 103–186
- Cognitive Training Does Not Enhance General CognitionSala G., Gobet F. Trends in Cognitive Sciences, 2019, 23(1), 9–20
- School-age children developmentMedlinePlus, AQSH Milliy tibbiyot kutubxonasi
- The effects of choice on intrinsic motivation and related outcomes: A meta-analysis of research findingsPatall E. A., Cooper H., Robinson J. C. Psychological Bulletin, 2008, 134(2), 270–300
Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.