Mental arifmetika nima va u bolaga nima beradi?

Mental arifmetika qayerdan kelgan va qanday ishlaydi?

Usulning asosi Sharqiy Osiyo cho’ti. Xitoyda u “chjusuan” deb ataladi va YUNESKO 2013-yilda uni insoniyatning nomoddiy madaniy merosi ro’yxatiga kiritgan. Yaponiyada shu asbobning “soroban” deb nomlangan turi tarqalgan. Cho’tda har bir ustun bitta xonani bildiradi: birlar, o’nlar, yuzlar. Yuqoridagi dona beshni, pastdagi har bir dona birni anglatadi. Donalarni surish orqali qo’shish, ayirish, ko’paytirish va bo’lish bajariladi. Mental arifmetikada bola shu harakatlarni avval qo’lda, keyin xayolda takrorlaydi. 2012-yilda e’lon qilingan, Hindistonda o’tkazilgan tadqiqot bu “xayoliy cho’t” qanday saqlanishini o’rgangan. Ma’lum bo’lishicha, u ko’rish xotirasida ustunlar ko’rinishida turadi va har bir ustun alohida birlik sifatida eslab qolinadi. Usulni yaxshi egallagan bolalarga hisoblash paytida gapirib turish deyarli xalaqit bermagan, nazorat guruhidagi ishtirokchilarga esa xalaqit bergan. Demak, mental arifmetikada hisob so’z bilan emas, tasvir bilan bajariladi. Shu sababli tajribali bolalar ko’p xonali sonlarni juda tez qo’shadi. Bu tezlik qanchalik keng foyda berishini esa keyingi tadqiqotlar tekshirgan.

Tadqiqotlar mental arifmetika haqida nima deydi?

Eng jiddiy tekshiruv Hindistonda o’tkazilgan. Uch yil davomida 5–7 yoshli 204 o’quvchi tasodifiy ravishda ikki guruhga bo’lingan: biri mental arifmetikani, ikkinchisi odatdagi qo’shimcha matematika darslarini o’tgan. Natijalar 2016-yilda e’lon qilingan.

• Mental arifmetika guruhi arifmetik vazifalarni nazorat guruhidan yaxshiroq bajargan.
• Usul asosiy aqliy qobiliyatlarni o’zgartirmagan, ya’ni xotira yoki diqqat “kuchayib” qolmagan.
• Boshida fazoviy ishchi xotirasi yaxshiroq bo’lgan bolalar usulni yaxshiroq o’zlashtirgan.

Fazoviy ishchi xotira deganda narsalarning joylashuvini qisqa vaqt yodda tutish tushuniladi, masalan doskadagi shakllar qayerda turganini eslab qolish. Xayoliy cho’t aynan shu xotiraga tayanadi.

Keyingi tadqiqot ehtiyotkorlikka chaqiradi. AQSHda birinchi va ikkinchi sinf o’quvchilari bir yil mental arifmetika o’qigan. Birinchi sinf bolalari usulni egallashga qiynalgan, ikkinchi sinf bolalari yaxshiroq o’zlashtirgan. Lekin hech bir guruh hisoblashda ham, aqliy qobiliyatlarda ham nazorat guruhidan sezilarli ustun chiqmagan. Mualliflar usulni qisqa muddatli ta’lim chorasi sifatida joriy qilishda ehtiyot bo’lishni maslahat bergan.

Mental arifmetika kimga mos keladi?

Tadqiqotlardan uchta amaliy xulosa chiqadi.

• Vaqt kerak. Ijobiy natija uch yillik muntazam mashg’ulotda kuzatilgan, bir yillik kursda esa aniq ustunlik chiqmagan.
• Juda erta boshlash shart emas. Bir yillik tajribada birinchi sinf o’quvchilari ikkinchi sinfdagilardan ko’proq qiynalgan.
• Hammaga bir xil ta’sir qilmaydi. Fazoviy xotirasi zaifroq bolalarda foyda kamroq bo’lgan.

Agar bolaga cho’t bilan ishlash yoqsa va u mashg’ulotga uzoq muddat qatnay olsa, usul hisoblashni yaxshilashi mumkin. Agar maqsad “aqlni o’stirish” bo’lsa, tadqiqotlar bunday natijani va’da qilmaydi.

Mental arifmetika kursini tanlashda nimaga qarash kerak?

Mental arifmetika kurslari dasturi va narxi bilan bir-biridan farq qiladi. Tanlashda reklama va’dalariga emas, quyidagi savollarga tayaning.

• “IQ ni oshiramiz” yoki “xotirani ikki barobar kuchaytiramiz” kabi va’dalarga ehtiyot bo’ling: tadqiqotlar buni tasdiqlamaydi.
• Dastur davomiyligini so’rang. Tadqiqotdagi natija uch yillik darslardan keyin ko’ringan, uch oylik kursdan buni kutmang.
• Maktabdagi yozma hisob usullari ham kerak: cho’t ularning o’rnini bosmaydi.
• Sinov darsiga boring va mashg’ulot bolaning o’ziga yoqish-yoqmasligiga qarang.

Mental arifmetika oddiy og’zaki hisobdan nimasi bilan farq qiladi?

Ikkalasi bir-birini inkor etmaydi. Zukkoly dagi “Tez hisob” o’yini ikkinchi yo’lga tegishli: misol chiqadi, bola to’rtta javobdan to’g’risini tanlaydi, daraja 20 gacha qo’shishdan 12 gacha ko’paytirish va bo’lishgacha boradi.

Ko’p so’raladigan savollar

Mental arifmetikani necha yoshdan boshlash mumkin?

Tadqiqotlarda 5–7 yoshli bolalar qatnashgan. Bir yillik tajribada birinchi sinf o’quvchilari usulni egallashga qiynalgan, ikkinchi sinfdagilar yaxshiroq o’zlashtirgan. Shoshilish shart emas.

Mental arifmetika IQ ni oshiradimi?

Buni tasdiqlaydigan ishonchli dalil yo’q. Uch yillik tasodifiy tanlovli tadqiqotda usul arifmetikani yaxshilagan, lekin asosiy aqliy qobiliyatlarni o’zgartirmagan.

Mental arifmetika maktab matematikasiga xalaqit beradimi?

Tadqiqotda bunday zarar kuzatilmagan: mental arifmetika guruhi arifmetik vazifalarni yaxshiroq bajargan. Lekin maktabdagi yozma usullarni ham o’rganish kerak.

Mental arifmetikani uyda o’rgatsa bo’ladimi?

Cho’tda sanash qoidalarini o’rgatish mumkin. Xayolda hisoblash bosqichi esa uzoq va muntazam mashq talab qiladi: tadqiqotda natija uch yillik darslardan keyin ko’ringan.

Manbalar

1. Representing exact number visually using mental abacusFrank M. C., Barner D. Journal of Experimental Psychology: General, 2012, 141(1), 134–149
2. Learning Mathematics in a Visuospatial Format: A Randomized, Controlled Trial of Mental Abacus InstructionBarner D., Alvarez G., Sullivan J., Brooks N., Srinivasan M., Frank M. C. Child Development, 2016, 87(4), 1146–1158
3. A One-Year Classroom-Randomized Trial of Mental Abacus Instruction for First- and Second-Grade StudentsBarner D. va boshq. Journal of Numerical Cognition, 2018, 3(3), 540–558
4. Chinese Zhusuan, knowledge and practices of mathematical calculation through the abacusYUNESKO, Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro’yxati, 2013

Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.