Stroop testi nima va u nimani ko’rsatadi?

Stroop effekti qanday ochilgan?

Effektni ingliz tilida birinchi bo’lib amerikalik psixolog Jon Ridli Strup 1935-yilda “Journal of Experimental Psychology” jurnalida tasvirlagan. Undan oldin, 1929-yilda, shunga o’xshash kuzatuvni nemis olimi Erix Yensh e’lon qilgan. Strup tajribasida besh rang ishlatilgan: qizil, ko’k, yashil, jigarrang va binafsha. Yuz nafar talaba rangli kvadratlarning rangini va boshqa rangda yozilgan rang nomlarining yozuv rangini aytgan. Yuzta kvadrat rangini aytishga o’rtacha 63 soniya, yuzta chalg’ituvchi so’zning rangini aytishga esa 110 soniya ketgan, ya’ni vaqt qariyb 74 foizga uzaygan. Teskari vazifada, ya’ni rangga qaramay so’zni o’qishda, sezilarli sekinlashuv bo’lmagan. Strup buni shunday tushuntirgan: o’qish rangni aytishdan ancha ko’p mashq qilingan, shuning uchun so’z oldinroq “yetib keladi”. Sakkiz kunlik mashq sekinlashuvni kamaytirgan, lekin butunlay yo’qotmagan. Maqola eksperimental psixologiya tarixidagi eng ko’p iqtibos keltirilgan ishlardan biriga aylangan, 1991-yilgi sharh esa bu mavzudagi yuzlab tadqiqotlarni umumlashtirgan. Bugun test diqqat va o’zini boshqarishni baholaydigan neyropsixologik tekshiruvlar tarkibiga kiradi.

Nega so’z rangdan kuchliroq chiqadi?

Ravon o’qiydigan odam uchun o’qish avtomatik jarayon: so’zga ko’z tushishi bilan u o’qiladi, buni “o’chirib” bo’lmaydi. Rangni aytish esa ongli harakat talab qiladi. Ikki javob to’qnashganda miya avtomatik javobni to’xtatib, keraklisini tanlashi kerak. Aynan shu to’xtatish vaqt oladi.

Psixologlar bu qobiliyatni tormozlash yoki impuls nazorati deb ataydi. U ijro funksiyalari deb nomlanadigan guruhga kiradi. Shuning uchun Stroop testi tanlab diqqat qaratish, fikrlash moslashuvchanligi va ishlov berish tezligini baholashda ishlatiladi.

Bolalarda Stroop effekti qachon paydo bo’ladi?

Effekt o’qishga bog’liq, shuning uchun hali o’qiy olmaydigan bolada u bo’lmaydi. Tadqiqotlarga ko’ra, olti yoshgacha bo’lgan bolalarda effekt kuzatilmaydi, yetti yoshda esa paydo bo’ladi, ya’ni bola o’qishni o’rganganda.

Keyin yosh o’tishi bilan bolalar vazifani tobora tez bajaradi. Bu o’sish o’smirlik davrida ham davom etadi: bir tadqiqotda o’ninchi sinf o’quvchilarining natijasi kattalarnikidan farq qilmagan.

Hali o’qimaydigan bolalar uchun olimlar o’xshash “kun–tun” vazifasidan foydalanadi: quyosh rasmi ko’rsatilganda “tun”, oy va yulduzlar rasmi ko’rsatilganda “kun” deyish kerak. 1994-yilgi tadqiqotda 3,5–7 yoshli 160 bola qatnashgan va besh yoshgacha bo’lganlar bu vazifada ancha qiynalgan.

Ota-ona uchun xulosa oddiy: yetti-sakkiz yoshli bolaning sekin javob berishi va adashishi tabiiy. Bu ko’nikma yillar davomida yetiladi.

Stroop o’yini bolaga nima beradi?

O’yin shaklida test mashqqa aylanadi: bola so’zga emas, yozuv rangiga qarab tugmani bosadi, tezlik va aniqlik uchun ball oladi. Bu chalg’ituvchi narsaga e’tibor bermay, kerakli belgiga qarashni mashq qildiradi.

Kutishlarni to’g’ri qo’yish muhim. 2016-yilgi katta ilmiy sharhga ko’ra, bunday mashqlarda odam aynan mashq qilgan vazifasida yaxshilanadi, lekin bu boshqa ko’nikmalarga yoki maktab natijalariga o’z-o’zidan ko’chishi isbotlanmagan. Shuning uchun Stroop o’yinini dars o’rnini bosadigan vosita emas, qisqa va qiziqarli diqqat mashqi deb qabul qilgan ma’qul.

• Zukkoly dagi “Rang va so’z” o’yinida uch daraja bor: 4, 5 va 6 rang.
• Og’ir darajada qoida o’zgarib turadi: goh rangni, goh so’zni bosish kerak.
• Har to’g’ri javob 100 ball beradi, har soniya 10 ball olib tashlaydi.
• Raund 20–60 soniya davom etadi, kuniga 2–3 raund yetarli.

Stroop testini uyda qog’ozda qanday sinab ko’rish mumkin?

Kompyutersiz ham bo’ladi. Bir varaqqa rangli flomasterlar bilan o’nta rang nomini yozing, lekin har birini “noto’g’ri” rangda: “yashil” so’zini qizilda, “ko’k” so’zini sariqda. Ikkinchi varaqqa o’sha ranglarda o’nta doira chizing.

Bola avval doiralar rangini, keyin so’zlarning yozuv rangini aytsin, siz vaqtni o’lchang. So’zli varaqda vaqt uzoqroq chiqadi. Bu tashxis emas, effektni o’z ko’zi bilan ko’rishning qiziqarli usuli.

Hali o’qimaydigan ukasi yoki singlisi bilan “kun–tun” o’yinini o’ynash mumkin: buning uchun quyosh va oy chizilgan ikkita rasm yetarli.

Ko’p so’raladigan savollar

Stroop testi nimani o’lchaydi?

Chalg’ituvchi ma’lumotga qaramay kerakli belgiga javob berish qobiliyatini: tanlab diqqat qaratish, odatiy javobni to’xtatish va ishlov berish tezligini.

Stroop testi bilan tashxis qo’yiladimi?

Yo’q. Mutaxassislar uni boshqa sinovlar bilan birga ishlatadi, bitta natija hech narsani isbotlamaydi. Saytdagi o’yin esa umuman tashxis vositasi emas.

Stroop o’yini necha yoshdan mos?

Ravon o’qiydigan boladan. Zukkoly da o’yin 10–14 yoshga tavsiya qilingan, yaxshi o’qiydigan 7–9 yoshli bola Yengil darajani sinab ko’rishi mumkin.

Nega ba’zan “Strup” deb yoziladi?

Olimning familiyasi inglizcha Stroop deb yoziladi va “Strup” deb o’qiladi. O’zbek va rus tilidagi manbalarda ikkala yozuv ham uchraydi, ma’nosi bir xil.

Manbalar

1. Studies of interference in serial verbal reactionsStroop J. R. Journal of Experimental Psychology, 1935, 18(6), 643–662
2. Half a century of research on the Stroop effect: An integrative reviewMacLeod C. M. Psychological Bulletin, 1991, 109(2), 163–203
3. The relationship between cognition and action: performance of children 3½–7 years old on a Stroop-like day-night testGerstadt C. L., Hong Y. J., Diamond A. Cognition, 1994, 53(2), 129–153
4. “I Can Read These Colors.” Orthographic Manipulations and the Development of the Color-Word StroopArsalidou M., Agostino A., Maxwell S., Taylor M. J. Frontiers in Psychology, 2013, 3, 594
5. Do “Brain-Training” Programs Work?Simons D. J. va boshq. Psychological Science in the Public Interest, 2016, 17(3), 103–186

Bu qo’llanmani Zukkoly jamoasi yuqoridagi ochiq manbalar asosida tayyorladi. U umumiy ma’lumot uchun yozilgan va tibbiy yoki psixologik maslahat o’rnini bosmaydi. Bolangiz haqida xavotiringiz bo’lsa, pediatr yoki psixologga murojaat qiling.